|
|
Page d'Emile Pècheur (transcrit en wallon normalisé) Li pådje då Mimile Petcheu (rimetou e rfondou). |
|
|
|
Page d'Emile Pècheur (transcrit en wallon normalisé) Li pådje då Mimile Petcheu (rimetou e rfondou). |
|
dierin rapontiaedje - last update: 2006-08-01
Dressêye:
Prose non narrative. Prôze nén racontrece
Prose narrative. Prôze racontrece
Poèmes Arimeas
Biographie. Biyografeye
Les blanke-mousseyes di Sinte-Ôde
Li clinike di Sinte-Ôde est pierdowe dins les bwès.
Après l' operåcion, dj' î avans stî on moumint.
A poenne foû del navete ki nos a amoenné,
Ene blanke-mousseye a prindou m' feme dins s' vweturete.
Bén pus vite ki pol dire dj' esténs e ptite tchambrete
Et a noste arivêye dé ces djinteyès djins,
Li prumire a nos rçure c' est Mareye-Antwanete.
Damaedje ki po les vey, i fåt esse estropyî,
Malåde ou operé… k' on va rmete dissu pates.
Mins cwand on a viké avou zeles on ptit tins,
Cwand on a stî wasté gåté [gâté] e passant dins leus mwins,
On n' les pout pus rovyî et ça, po foirt lontins.
I fåt vey come ça vike å mitan des sapéns :
Do djoû ? on copixhî ! Del nute ? On n' etind rén !
Såf des ptits ronfelmints pa des ouxhs sordrovous.
On blanc-moussî vént la, come on vraiy andje gårdyin,
Passer l' tiesse pås craeyes d' ouxh viè ses djins edoirmowes.
S' end a ene ki n' doime nén : " N' avoz vs dandjî did rén ? "
Ça s' rawoeye bén matén ! ça rmowe ås såles di bagn !
Soeye e lét, soeye a tåve, ene blanke-mousseye apoite
On grand platea tcherdjî: di confiteure et d' pwin
Avou do bon cafè. C' est siervou del mwin droite
Avou on bea "Bondjoû!" et on sorire calin.
Cwand noûf eures a soné, vla l' kiné ki s' amoenne.
Les blancs moussîs sont la, i l' ont tot apresté.
E mitan des machines, e mitan del pissene,
Rén ki des estropyîs k' i fåt bén remantchî.
I les vont tchaspougnî, les masser, les bagnî.
On s' croet a Nazarete: " Live tu et va s' roter !"
Vla midi ! Ça sint bon ! C' est co zeles k' amoennèt
Li marinde ås stindous : canadas, celeri,
Del tchå et on legume… on dessert a l' avnant.
Schoûtez bén leu doûce vwès ki dit "Bon apetit !"
Et k' adjoute co sovint: " N' avoz dandjî did rén ?"
Deus côps par djoû, ele poûsse si tcherete a tirwers
Po poirter a tchaeconk pilure, medicamints.
Concintrêye sol grande foye po bén rimpli si dvwer:
Dradjêye ci… djelule la… ele les dene djinteymint
Etot vos esplicant k' c' est come ça k' on les prind.
Kibén d' côps n' a-t on veu ene blanke moussêye clintcheye
So l' ci k' a målåjhey ou sol cene k' a "bobô"
Po dire on mot djinti, po fé ene rapåjhtêye.
C' est do vraiy bôme di cour k' ele metèt so les mås.
Minme po les bleus ådvins, elle ont baguete di fêye.
Elle ascôxhèt meye côps les rlujhants colidôrs.
Po tni l' côp, i les fåt bén mete dins deus ekipes
Mins on nel voet nén ddja tant k' elle ont des trezôrs
Di mots d' tinrûlisté. Ele sont totes do minme tipe,
Ele si valèt bén totes, c' est des comeres en ôr.
Après l' soper siervou, ele ni sont nén co cwite.
I gn a les blancs tchåssons a tirer, a laver.
I gn a l' pikeure dins l' vinte k' ele fjhèt conte les flebites.
Pu fåt co mete e lét li ci ki n' sait rmouwer,
Ki n' sait nén s' dismoussî… ou ki n' sait pus s' lever.
Ådjourdu, c' est ces-ci ! Dimwin, ci srè des ôtes !
Ele voeyèt disfiler tote li mizere do monde.
Mågré ça, leu sorire riglatit sins låtche,
Et cwand ele li pierdèt… c' est k' on mourt dins leus bresses !
A totes les blankes-mousseyes, a tos les blancs-moussîs,
A tos les cis d' Sinte-Ôde et di totes les clinikes,
Ki tos les djoûs å long, dinez tant d' djintiyesse,
Les cis ki vs conoxhèt, les cis k' vs avoz sognîs
Vôrént po rimerciyî emantchî ene grande fiesse:
On tchantreut vos merites, on vs dinreut des dokets,
Vos srîz les rinnes d' on djoû et vos, vos srîz les rwès.
C' est on reve on pô fô… mins vs l' årîz bén wangnî !
Sacwants målåjheys mots.
copixhî = fourmilière. / ouxh = porte. / sordrovowe = entr'ouverte. / rawaeyî = réveiller. / rmouwer = remuer. / ça rmowe = ça remue. / soeye = soit. / c' est siervou del mwin droite = c'est servi avec tact et politesse. / remantchî = réparer. / tchaspougnî = empoigner à pleines mains. / marinde = repas de midi qu'on apporte. / canada = pomme de terre. / ascôxhî = marcher à grands pas rapides. / r(i)lujhant = reluisant. / comere = jeune fille. / tchåsson = chausson mais ici bas. / emantchî ene grande fiesse = mettre sur pied une grande fête. / doket = bouquet. Le 14-01-2001.
Emile PECHEUR.
Emile Pècheur, le 14-01-2001.
Li mistere des pires di Stonehenge.
Al liberåcion, e mey nouv cint cwarante-cwate, dj' a dvou fé m' tins d' sôdår en Inglutere.
Dji n' vos vou nén conter m' tins (po ça i m' fåreut on live) ; dji vos vou seulmint cåzer di deus cayets ki dj' avans discovrou come "tourisses". I sont come ça les Inglès…c' est l' guere, mins i sayèt di fé continouwer li resse del vicåreye come si n' gn aveut rén. Les wekenes estént sacrés et dj' avans vizité et siné les lives ofrou ås viziteus come e tins d' påye.
Stonehenge, c' est on "cromlech" preyistorike del conteye di Wiltschire, a onze kilometes å Nôr di Salisbury.
Li mot "Cromlech" vént do burton "cron" ki vout dire rond, come e walon, et "lech" (pire). On cromlech, c' est on monumint d' pires k' ont stî dresseyes po fé on rond åtoû d' ene grande pire u d' on hopê di ptitès pires, metowes å mitan.
Dandjreus ki c' est on ancyin timpe po l' solea.
Les adjeyants menirs (du burton : "men", pire et "hir", long) di Stonehaedje sont shijh a set metes hôts, et pezèt mwintes tones. I formèt deus grands cekes concintrikes åtoû di deus rindjeyes di pires a pô près cwarêyes, deus a troes metes hôtes, emantchêyes sol cogne d' on U avou e mitan, on dolmene (du burton : "dol", tåve et "men" = pire) : C' est ene plate pire coûtchêye al tere.
So les grands menirs, on a hertchî des pires co pus grosses ki les menirs, di mwintes tones… Comint ? Dji mel dimande… et ça dmeure on cwacwa [enigme] po les cwereus.
Tote l' emantcheure di ç' cromlech la est oriyintêye so l' roye do cir [horizon] do costé ki l' solea s' leve. Li djoû do sostice d' esté, li loumire do solea rglatit djusse sol dolmen do mitan, ki dveut-z esse èn åté po des sacrifices.
Les cwereus ont lontins croeyou ki ces grossès pires la (come les cenes di Werisse) avént stî fwaites pås Celes [Celtes]. Pu, on a trové ki c' esteut bén lontins dvant zels, poy ki les prumirès pires di Stonehenge årént stî dresseyes troes meye ans dvant Dj.C., et les dierinnes meye cénk cints ans dvant Dj.C.
Dins l' cwén, on pout co vey des cromlech pus ptits mins foirt impôrtants, a Wooddenge, Avebury, Silbury, Old Sarum…
Les omes do Neyolitike ont cmince a dressî des pires a pårti di cwate meye ans dvant Dj.C. Ådzo des dolmens, ki c' est des grandès tåves di pires siervant d' åté, on eteréve les moirts. On creuzéve minme des tchambes dins l' tere po mwintes moirts.
On a ossu trové mwintes tchambes raloyêyes d' ene a l' ôte pa des bômes. Ces tchambes la estént rcovrowes pa des tas d' pires arindjêyes a môde di piramide (Cairn) ou pa des tomboes (tas d' tere, tumulus).
Li sinifiance di ces stampêyès pires la, totes seules ou e groupe, n' est nén co trovêye…mins ces omes la estént des fameus bastixheus avou des cnoxhances astronomikes foirt avancêyes.
Mimile Pètcheur, li 10 di nôvimbe 2005, foû di Li Rantoele 36, ivier 2005-2006.
Cwand dj' a stî sôdård, tins del guere e 1944, nos avans stî evoyîs e l' Inglutere. Nosse camp esteut djusse djondant l' veye di Bath.
Bath, c' èst l' pus grande veye do Sud-Ouwess di l' Inglutere, so l' Aiwe d' Avon, dins l' conteye do Sommerset. Gn a la inte cwatru-vint et cint meye djins. Ci fourit l' prumire veye do monde a esse classêye pa l' Unesco.
I n' fåt nén rovyî ki l' Ingletere n' a stî evayeye ki deus côps : les tropes da Jules Cezår et les cenes da Wiyåme li Conkerant ont fwait mî k' les Almands e cwarante.
Do trevén des Romins
Li veye di Bath ("bagn" en inglès) esteut ddja foirt kinoxhowe vla deus meye cénk cints ans a cåze di ses sourds di tchôde aiwe ki boutént foû d' tere a cwarante-shijh digrés cintigrades.
E meye nouv cint trinte-cwate, cwand l' Vezuve a bouté foû, l' aiwe du Bath a pierdou ene dijhinne di dgrés tot l' tins d' l' erupcion.
Les Romins avént basti a Bath li prumî "spå" (complexe aquatike) di l' istwere : bassin d' tchôde aiwe, bassin d' froede aiwe, sôna, bagn trouk, såle di massaedje…
C' estet ene vraiye eståcion termåle divant l' lete.
Les schapantès viertus des aiwes mineråles di Bath ont stî béntoit cnowhowes dins l' monde romin. On î bastixha on forom, kékes timpes, on cinte di comiece, des otels.
I n' dimeure pus asteure ki les " thermes " d' où çki l' tchôde aiwe î court todi. Del vesprêye, cwand l' lumire halkene co etur li djoû et l' nute, gn a ene pitite brouheur k' amonte. C' est foirt bea a vey.
Tins del guere di 40
Tins del guere di 1940, li veye et l' grande eglijhe gotike ont bråmint sofri des bombårdumints des avions almands. Li grande picine est todi la, waire abumêye. On n' î bagne pus, elle est rimpleye di plantes d' aiwe avou des rodjes pexhons ki s' î pormoennèt.
Les grandès colones rominnes tipikes tot åtoû sont co bén stampêyes et les adjeyantès posteures [statues] d' omes et d' sôdårds romins ossu, cåzu sins pont di schayteures [non ébréchées] mågré l' tins.
Tins del guere, tos les sôdårds etrindjirs ki vizitént estént rçûs pås A.T.S. (femes sôdårds) et priyîs a siner on live e-z î metant kékes mots so leu vizite.
Dj' î ans leyî nos emocions sol papî.
L' amirå Nelson, après ses victweres naivreces, a stî fwait citweyin d' oneur di Bath.
Mimile Petcheur, foû di Li Rantoele 37, bontins 2006.
E meye nouv cint septante-nouv, do set å vint-cwate di djulete, avou m' feme, dins on groupe di vint-cénk tourisses, dj' avans stî e l' URSS.
Li voyaedje esteut adjinçné pal seule adjince di voyaedje rûsse "Intourist", po nozôtes viziter Moscou, Vladimir, Souzdal, Zagorsk, Yaroslav, Rostov, Leningrad, Novgorod, Petrodvoretz, Isbork, Petchori, Pskov et co des ôtes pitits viyaedjes avou des muzêyes partot. Dins tchaeke veye on pô impôrtante, i gn aveut on "Muzêye Lenine" todi l' minme avou s' buro té k' il esteut li djoû di s' moirt.
Li grande diferince avou l' Revolucion francesse,c' est k' les Rûsses ont wårdé totafwait: les eglijhes, les tchesteas et totes les ritchesses k' estént ddins. Dismetant k' les Francès broûlént tot. Lenine aveut dit ki tot aveut stî fwait på peupe et ki tot dveut dmorer po l' peupe. Li ci ki broûléve åk diveut esse fuziyî so plaece.
Çou ki fwait ki totes ces ritchesses la sont-st asteure dins des muzêyes magnifikes. A Moscou, onk des pus bea, c' est l' muzêye Pouchkine.
Dj' ans dmoré cénk eures didins sins fali. E-z intrant, çou ki sôte li pus ås ouys, c' est totes les colones di blanc måbe ki sotnèt les plafonds.
Li Muzêye Pouchkine, c' est on professeur des årts, Tsvietalfef, ki l' a fwait fé, avou l' idêye di mostrer a ses eleves les beatés k' i lzî è cåzéve dins ses cours. Di ses prôpes sôs, il a fwait basti di dijh-ût cint nonante-cwate a dijh-nouv cint doze, on grand bastimint po-z î stitchî totès copeyes des tåvleas et des sculteures k' i ndè cåzéve. Dj' a bén dit des copeyes, mins vos djurrîz des vraiys.
E meye nouv cint di-set, on-z î a metou totes les coleccions privêyes k' on nåcionalijhive. On-z î pout vey ki les Rûsses avént des årtisses ki valént bén nos Rubens et nos Van Dijk.
Ey e meye nouv cint trinte-set, on-z a batijhî l' muzêye do no da Pouchkine a l' ocåzion do cintinme aniviersaire di s' moirt.
Dji n' aveu djamåy veyou li tchasse da sinte Djetrou d' Nivele; dji l' a veyou e muzêye Pouchkine a Moscou.
Dji n' aveu djamåy veyou l' tombe da Mareye di Bourgogne di Gand; dji l' a veyou e muzêye Pouchkine a Moscou.
Dji n' aveu måy veyou les fonts batismås da sint Rmey a Lidje; dji les a veyou e muzêye Pouchkine a Moscou.
Dji n' aveu djamåy veyou le dischinte del Croes da Rubens al catedråle d' Anvesse; dji l' a veyou e muzêye Pouchkine a Moscou.
Dji n' aveu djamåy pont veyou di tapisreyes di Brussele; dj' end a veyou e muzêye Pouchkine a Moscou.
Tos les raptitixhaedjes des monumints del Caldeye, di l' Assireye, di l' Edjipe et des civilizåcions ki shujhèt sont-st a l' intrêye et ça continowe disk' ås Bordjoes d' Calais da Rodin. El fåt vey po l' croere.
Li set di setimbe e cwatru-vint-troes, dj' esteu a Ravene, en Itåleye, divant les mozayikes da sinte Apolene et l' mozolêye da Dante; dj' aveu ddja veyou ça e muzêye Pouchkine. Li londmwin, al båzlike Sint Françwès, troes eglijhes ene so l' ôte, dj' admire so les meurs del l' cene do mitan les fresses då Fra Angelico; dj' a ddja veyou ça, vs savoz bén dou. Li grand David da Michel-Andje metou al copete di Florance, dji l' avéns ddja veyou ossu avou bén des ôtès afwaires come li minaret del tour di Pise eyet l' catedråle et l' batistere di Sienne. Et co les beatés d' Capri ki dj' roveye.
Passans on pô a l' Espagne. E moes d' awousse cwatru-vint-cénk, e-z intrant dins l' muzêye do Prado, dins ene såle po Goya, dji voe les deus tåvleas del Maja Desnuda et del Maja Vestida. Dji les a ddja veyou. Minme djeu po tos les sbarants masses ki Goya a dessiné al fén du s' veye cwand i pierdeut l' tiesse.
Les pus belès pondeures, come li Djoconde do Louve ou les pus belès posteures come li Pieta et l' Moyisse da Michel-Andje di Rome si trovèt e muzêye Pouchkine a Moscou. A Leningrad, i gn a minme ene vraiye Pieta da Michel-Andje, vraiye podbon.
Si dji n' åreu nén peu di vs hoder, dji scrireu des pådjes avou tos les detays. Mins po clôre li cayet, dji dirè seulmint ki ç' professeur la, Tsvietalfef, ki vleut mostrer a ses scolîs totes les beatés k' i ndè cåzéve, ki c' esteut on bon mwaisse di scole.
Emile Pècheur, li 1î d' may 2006, foû di Li Rantoele 39, waeyéns-tins 2006.
(Index par auteur) Djivêye des scrijheus. (dont les textes sont disponibles en wallon commun) Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon
(Back textes en wallon commun) Erdalans sol pådje des scrijhaedjes e rfondou walon.
(Back homepage) Alans rzè el mwaisse-pådje
(homepage wallon commun) Alans rzè eviè l' pådje moennrece do rfondou walon.
Sicrijhaedjes eplaidîs so les fyis avou l' åjhmince do scrijheu.
Édition en ligne explicitement autorisée par l'auteur.
