tecnikes_kesses

Questions de mars 2005.

Kesses po måss 2005.

dierin rapontiaedje - last update: 2005-03-05.

Dressêye:

1. (courts) O / OU + Y

A. Avou candjmints d' voyales : les O sont des sorwalonde lidjwesses, les parints, et minme li mwwaisse bodje sont avou OU ôte pårt.

hoye / houyire / houyeu. // Houye (aiwe, Vencimont), Hoyou (Hu), Houyou (Nameur) : bodje gayel. // hougne, hougnete, rahougnî.
coye (dj' end a 2), ene coye (å couyon); on pôve micoye, couyon (djeu d' cwåtes et schitåd), couyoner, couyonåde. bodje gayel "coy- cay-" (avou bråmint des parints e caw-, cay-).

coye [C1, O0, E1]; couye [C1, O0].

foye, fouyoû, fouya, fouyter. bodje latén (folium)

Mape ALW 1.42: foye ki dvreut aveur a pô près l' minme sipårdaedje ki "poye" (Mitan levantrece do Payis d' Lidje), mins gn a "faye" (Vervî) å mitan + payis d' Bive / Djedene. Droldimint, Lidje tot seu a prin "fouye" come mwaisse-intrêye e 1935 [E1], mins ça a rcandjî e 2000 [E170] (foye). Mins E1 tos les parints avou OU mins onk avou O (foyou); les ôtes sont; E170 a tos les parints avou O.

Egzimpe di candjmint d' voyale dins les walons coinreces

* A Vervî : ''fâye'', mins : ''foyou, foyter, foyèdje''

* Al Lovire : ''fwèye'', mins ''foya''.

B. Sins candjmint d' voyale.

B1. Rifondaedje avou O: c' est des oyon O/OU mins avu l' OU ki rvént foirt so Nameur.

poye / poyon / poyete. bodje latén (pulla) : poye [E1, C13, S0], pouye [O0, C1, S117], poûye [O0] (mitan, mitan : Cînè et Bastogne avou Lidje, Bive-Transene avou Nameur-Tchålerwè)

foyî l' corti. latén bodje fodicare. Oyon O/OU mins avu l' OU ki rvént foirt so Nameur, dizo assaetchance do Fr. fouiller (?). foyî [E170, E212b, E1, E213], fo.yî [S109], foyi [S0], foyer [S17], foï [E212], foy [E1b], fouyî [S25, O4, E1b Durbuy, C100, O0, O4], fouyi [C1, C13]. (mitan, mitan : Bastogne et Bive-Transene avou Lidje, Cînè avou Nameur-Tchålerwè).

B2. Rifondaedje avou OU.

dedja rfondou : rimouye, ramouyî (tos OU). (apus k' Transene : rimoye) : rimouye [C8, C9], r(i)mouye [E1], r(u)mouye [E212], rumouyè [S24], rumo.ye [S109], rmoye / rumoye [S117].

Decidaedjes: iva po totafwait, apus ki po « foyou » (et nén fouyou).

2. Li lete é.

cåzu-betchfessî é. eto cérudjin, sézaneye (calcaedjes riwalonihjîs di des mots F. avou I).
mot calkés do francès : decimbe, petale (foye di fleur)
betchete pre- / pré (premetou, prevoeyaedje)
sincieus nos (miceliom / micéliom).

Decidaedjes: iva po tot, mins nén (co) po prétins & pré-voeyaedje / pré-metou; pés del vatche.

3. Sipotchaedje des betchetes divant des bohdjes avou H.

k(i)hiyî : khiyî / c'hiyî / kiyî

k(i)hagnî kihigne kihagne u cohigne cohagne : khigne khagne / c'higne c'hagne / kigne cagne

r(i)haper : rhaper / r'haper / raper

d(i)hawer : dhawer / d'hawer / dawer

r(i)håssî : rhåssî / r'håssî / råssî.

Decidaedjes: Prumire tchuze : khiyî, khigne khagne, rhaper, dhawer, rhôssî.

4. Addjectifs F. avou -er.
ledjir

gåtchir

etrindjir.

Decidaedjes: iva.

5. Calcaedjes do francès di des mots omrins avou -ie u -ée

F. messie : W. Messî / Messeye ?
F. musée W. muzé / muzêye ?

Decidaedjes: on messeye, on muzêye, èn atenêye.

A studyî pol raploû ki vént :

1. Disfaflotaedje :

Pout on disfafloter (u erîler) li shuvion år (mårtea, årmistice) ?
Pout on disfafloter (u erîler) li shuvion ôr (spôre, spôrofôre, ôrdinateur, ôrtografeye) ?
Pout on disfafloter (u erîler) li shuvion ôz (proze, compozer, silocoze, bruçloze)

2. Candjmints d' voyale.

Sitindaedje do candjmint d' voyale å -> a : schåle / schalete; påle / palete; nåcionål / nåcionalité.

3. Uzaedje des loyeures : sayî di scrire des rîles.

Oyi dins les parints des vierbires : coraedje-evoye.
neni dins les nos d' plantes et d' biesses (et d' maladeyes) fwaits avou les dvancetes di, des (a des håyes, åbusson des bwès, yebe di troye, touma des velêyes.
oyi / neni dins les nos d' plantes et d' biesses (et d' maladeyes) fwaits avou les dvancetes ås (emantchaedje a ecoraedjî): lére-ås-poyes, biesse-ås-tetes.

Noûmots :

Sacwants noûmots atåvlés lanawaire:

« indje » po « espèce végélate ou animale » li mot sourdant di « nindje », mins k' a pierdou si voeyaedje-evi.
« scrîta » pol noûmot e « français » scripta (foirdjî e 1948 pa L. Remacle).

Kékes kesses so les betchfessîs :

Betchfessî SH : uzaedje foû di l' oyon S/CH (metans po des calcaedje di l' inglès lete pa lete : shôte (short), Shakira (no d' båshele).

Betchfessî XH: uzaedje foû di l' oyon H/CH

po des vîs mots walons d' plaeces ki si scrijhèt avou XH : Xhofrai, Xhenmåle, Xhoutsiplou.
po des mots des lingaedjes etrindjirs, po translater l' axh-låte : son kh (arabe) jota espagnole, sacwants sons d' l' ebreu, sincieus mots ki vnèt do grek : Baxhatchassaray, xhitene.
Målåjheys kimons mots avou H <> K / TCH
si trebouxhî / si treboutchî
xhamustea (hamustê / canistia).

Betchfessî én.

fén, bén, malén / fene, malene

des finès orayes; des malinès båsheles.

binåjhe, c' est bin eployî. => bén edoirmowe / bin edoirmowe; t' as bén oyou / t' a bin oyou.

latén / latin

Betchfessî SCH

al tiesse do mot, dins les motîs, todi mete on relijha avou SCH : schaye / eschaye; schiele / eschiele.

Avançmint do rfondaedje.

(Back index par sujet) Alans rzè a l' edesse des sudjets.

(Back homepage) Alans rzè al mwaisse-pådje.

(Back textes en wallon commun) Ralans sol pådje des scrijhaedjes e rfondou walon.