|
|
Textes en wallon unifié sur la guerre 1940-1945 Sicrijhaedjes e rfondou walon so l' guere di cwarante |
|
|
Textes en wallon unifié sur la guerre 1940-1945 Sicrijhaedjes e rfondou walon so l' guere di cwarante |
dierin rapontiaedje - last update: 2012-07-20.
Dressêye:
Période "préparatoire" (1935-1939)
L'invasion
L'exode en France (mai-septembre 1940)
Les prisonniers de guerre
1941-1944: La vie quotidienne pendant la guerre
1944: Les derniers mois d'occupation
La bataille des Ardennes (décembre 1944-janvier 1945)
L'après-guerre (1945-1950)
Videyos d' temonaedjes (sol tévé waloncåzante)/span>
|
Traumatisé à vie par les tortures du fort de Breendonck.
Sekeles di guere.
Les oficîs nazis di Breendonck.
Èm pårén aveut trinte cénk ans cwand ls Almands l' ont vnou arester, swè-dijhant come terorisse. Il a yeu l' tchance d' è rvini, mins a ké pris. Stroupyî dins s' coir ostant k' dins s' tiesse, on direut ki por lu, el tins s' a-st aresté l' djoû di s' liberåcion.
Les anêyes ont passé; dji lyi rind vizite sovint.
- Bondjoû, mårene ! Èm pårén est dins s' buro ?
- Come d' åbitude, endo...
- Dji m' va dlé lu, dabôrd.
- Oyi, c' est ça ! Dji vos apoite ene boune djate.
- Bondjoû, pårén !
- A, bondjoû, m' fi !
M' ashidant:
- Et alôrs, comint çki ça vos va ?
- Comint çki ça m' va... Comint çki ça m' va... Vos n' avoz jamwais k' ça dins vo boke, tertos... Comint voloz k' ça våye d' ôte ki må !
- Escuzez m', pårén ...
On silince djinné, ureuzmint côpé pa l' intrêye d' èm mårene avou l' cafè...
- Tinoz, boevoz l' bén tchôd
Vudant:
- Eyet vos, la, fijhoz èn ôte vizaedje a vo fiyou k' a vnou vos vir !
- Dji vos dmande pardon, savoz, m' garçon. N' fåt nén s' endè rtourner... Cwè voloz, dj' a tant d' mizeres dins m' tiesse, ki pa moumints, dji m' dimande si dji n' divén nén sot !
- Portant, vos dvrîz cachî a rovyî, pårén. Après ostant d' anêyes...
- Dji n' såreu, dj' end a trop veu. Portant, croeyoz l' ki dj' assaye ! C' est pire k' ene obsession, c' est todi l' minme no tradjike ki rvént a mes orayes, come èn eco ki rvént sins rlåtche : Breendonck ! ... Breendonck ! ... Dj' a peu d' vir el niût ariver, c' est todi l' minme tchôcmwår. Dji rvoe l' infier, dji rvoe mes camaerådes dischirés dins leu pea, moudris dins leu cour, avou leu åme espotcheye pa les boureas sins pitié, les rmetant come des biesses pa plaijhi, pa vice, pa cruwoté... Non, dji n' såreu rovyî ! Do moumint ki dji sere mes iys, c' est po rvir el vizaedje d' on camaeråde, d' on mårtir ki dj' a leyî låvå... Adon, dji m' live eyet dji scrî; c' est l' consolåcion ki m' dimeure, pask' e l' fijhant, dji pinse ki c' est l' seu omadje ki dj' pou co leu rinde eyet l' moyén di n' les nén leyî rovyî.
Ladsu, come si dji n' åreu jamwais egzisté, i s' toûne viè s' buro, prinde on croyon eyet s' clintchî dissu ene blanke foye ki, a mi avis, nel dimeurrè nén lontins.
Dj' a skivté dsu l' ponte di mes pîs, paski dj' aveu compris ki scrire esteut s' façon d' pårler, sin esse côpé.
0
Fé tcheryî les prijhnîs ås teres, po les discatibuler, tot lzî dnant deus pîces di pwin å matén et al nute, et ene djate di tene sope a nonne.
Omer Sainthuile, El Bourdon, 502, djanvî 2001.
. Faire la fenaison, en tant que wallon et déserteur de l'armée allemande.
Viker tot s' catchant.
Cwand dj' ouri m' papî c' esteut po ndaler l' ût d' avri, e cwarante-deus, don, po ndaler viè l' guere po ls Almands [dins l' camp des Almands, ca l' redjon d' Eupen-Måmdey aveut stî declarêye anecsêye a l' Almagne pa Hitler].
Mins mi et m' bea-fré, nos dmanéns e Hedonmont. Nos nos catchéns tos les deus. Ça fwait ki dji m' catcha troes djoûs, po Mareye-Tereze k' esteut l' pus viye, don, leye. Elle aveut troes ans et faleut k' elle alaxhe so Hînoumont, leye, paski elle esteut trop malene po dmaner avou onk ki s' catchive.
Mins Djôzef, k' esteut pus ptit, lu, abén, dji l' a fessé po k' i n' mi lomaxhe nén "papa", lu, pask' i n' mi oizeut nén lomer papa, s' åreut vnou onk.
Ay tot çoula, i valeut mî k' on n' el sepaxhe nén dvant. Del nute, dj' esteu foirt, mins do djoû, dj' esteu ptit. Do djoû, i m' faleut catchî. Et del nute, abén, dji moussive foû et dji rtournaxhe èn ome come ene poye. Dj' esteu; dji n' esteu pus. Des djoûs, ki dj' esteu såvadje; et des djoûs, dji raveu pacyince.
Åy, on-z a bea loukî pa les trôs des clés, la, et tot çoula po schoûter, paski cwand k' on-z ôt on mot, k' on-z a ene djin el måjhon, alfeye, et ki djåze, et k' on schoûte la, en ene tchambe pus lon, et k' on-z ôt on mot u deus, k' on n' ôt pus; adon, on rôt [entend à nouveau], åk, adon [n'est-ce pas, alors]. Sayî di rmete ces fråzes la eshonne, po sayî d' coprinde, çoula..., gn a rén d' si crevant k' çoula, cwè.
Åy, c' est todi on drole di tins a passer.
I l' fåt passer po sawè.
Cwand ki c' esteut åzès såjhons d' fenåjhe, u insi, anfén, dji sai bén on côp, li dierinne anêye, dji m' a abiyî troes côps e feme po-z aler fener. Et gn aveut l' ci ki vneut ovrer el måjhon, l' Louwi Gofinet, ki n' ouxhe ddja vnou [qui ne pouvait venir] ci djoû la. Ça fwait, dji m' abiya e feme, mi, po-z aler fener. Gn aveut vint-yene gades [chevalet de foin] a fé. Et gn aveut ene walêye dizeu Ståvleu. Ça fwait, mi feme vola dit:
"Abiye tu e feme, po m' vini aidî."
Et vo m' la evoye fener. On pôk après, kî çki dj' voe vni, ki vneut padzo, la, padzo les grins - gn aveut do rgon [seigle], la, et d' l' avoenne - (...)
[C' esteut onté.]
- Et dji loukive todi do costé del rote po vey s' i n' vineut nén ene djin. Dji m' åreu yeu såvé å bwès, mi, alôrse. -
Et vo l' la vnou djondant d' mi. Bén i m' loukive po ene feye Nicolet d' Bawgné. Cwand ns ourîs on pô fené eshonne, nos rmontans et n' djans [nous allons] boere li cafè. Adon, dji m' ala ridbiyî [rhabiller].
Mins, adon, après, cwand i vneut ovrer, don, la, dj' aveu beacôp pus åjhey, mi, paski Marte aléve ovrer avou lu. Adon, viè onze eures, insi, bén Marte rivneut ele si vneut rashir [reposer en s'asseyant].
Et dji pleu fé do feu, mi - paski dji n' oizeu nén fé do feu cwand Marte n' esteut nén el måjhon, don, paski l' fouwire [cheminée] åreut foumé.
Ça fwait Marte rivneut et si vneut rashir, tins k' mi, dji fjheu do feu. Et dji fjheu a dinner. Adon, Louwi vneut rdinner [rentrait pour dîner]. Et on-z aveut bon a djåzer eshonne adon, paski dj' ouxh payî, mi, po djåzer avou ene djin. Dji n' djåzéve jamwais avou nouk.
Et çou k' dj' aveu l' meyeu, c' est cwand c' esteut del nute, ki dj' oyeu vni les Inglès avou leus avions e l' air et k' elzî alént taper so leu gueuye e l' Almagne. Dj' oyeu toumer les bombes so Åxhe. Mins ça m' aléve, mi.
Dji sai bén, on côp, dj' esteu a l' ouxh del nute et dji voeyeu asplani [éclairer] låvå. Et dji m' di: "Louke, c' est ls Inglès ki vnèt". Et nodidjou ! on pôk après, ç' n' esteut nén ls Inglès. C' esteut ene walêye di tonire et dj' fouri co tot frexh. Away, dj' aveu l' idêye, cwand ki dj' oyeu roumter [tonner] so Ståvleu, ki c' esteut ls Inglès ki vnént, mi, don. Dji n' rawårdéve ki çoula. I gn aveut k' çoula po m' liberer.
Sovnances da F.X., di, Hédonmont, ramexhné pa Christine Wuidar, divins: Les dialectes de Wallonie, 7, 1979, 10-13.
Les vacances al Côte d' Azur et li Croejhire so Mouze.
- Vloz ene kiliye di ç' påstea la, ô, pårén ?
- Di cwè çki c' est ?
- Do pexhon !
- Ah !, neni ! Do pexhon, veråt, ti ! Dji n' è mougne pont... Note ki dji nd a ddja mougnî, et cåzu a tos les rpas, cwand dj' esteu e France e 1940.
- Vs estîz prijnî ?
- Nonna, hin !, c' est cwand dj' nos ans såvé a 40, ki dj' avéns emigré ! ... C' esteut li samwinne divant li Pencoûsse. Nenesse Mahin, k' esteut adon prumî scabin [échevin] a Transene, don, m' a voyî cwire des sminces amon Delfexhe al Basse-Libin.
Dj' î aveu stî a biciclete. Arivé å botike, cwè çki dj' voe ? Kékès camionetes avou des sôdårds francès ki vnént d' Maissin. Après zeles, gn a adramté ene trope di sôdårds a tchvås, des noers di pea, avou des rodjes tchapeas, les Spahisses, sapinse k' on djheut.
Po nozôtes, c' ere come al dicåce. Dji n' avéns jamwais veu ça. Dji n' aveu waire håsse d' eraler, mins Ernesse ratindeut après ses ptitès grinnes. Faleut bén lever l' daxhe !
Cwand dj' a rarivé a s' måjhon, ké deram ! " Apresse tu, dit-st i. Tos les djonneas divèt esse presses po dmwin å matén. Gn a l' Ascari ki les va moenner a Kevrin avou s' camion, k' a stî rcwesté pal comene.
- Gn a pont d' må, dandjreus ?
- Les Almands ont abroké so Beldjike. I nos fåt peter å diale. Vozôtes, les djonnes nén mobilizåves, vous ôz radjoû a Kevrin, astok del frontire francesse, dins l' Hinnot.
**********************
Arivés a Kevrin, ci n' esteut k' ene ramxhireye. Les cis d' Transene s' ont rtrové d' on costé, et nozôtes, avou Tchåle Ledent, dji nos ans pierdou et avni do mwais costé del gåre. Dj' aléns passer houte des rays po-z aler prinde li trin pou Îpe, come c' esteut reki. Tot d' on côp, la on ptit avion almand k' avole aviè nozôtes, et tirer sol gåre. Gn aveut ene batreye siconte-avions k' esteut metowe dins li gåre. I s' divént abate e picant do nez, don, ces areyoplanes la, po poleur mitrayî. Ça n' a nén raté; l' avion a stî dischindou do prumî côp et s' aler flaxhî djus dins les tchamps d' frumint, erî del veye.
On deujhinme a rataké. Minme djeu !
Ây mins ç' côp la, les Almands ont bén veyou cwè. Il ont stî cweri l' tour di l' ôte des costés, et il ont scroté les Francès del batreye d' DCA.
Ene eure après, c' ere les bombardîs k' erént la. Ene volêye di bombes et li gåre ere avadjeye [détruite]. Dji nos ans coûtchî dins on fossé. Al fén, on s' a rlevé.
- Vs avîz oyou ene hisse [vous avez paniqué], dandjreus ?
- Ti sins bén ! Å cminçmint, dj' ans stî serés, mins etot s' rastampant, dji nos ans dit : " Ô, ci n' est k' ça, dabôrd, des bombes ? " ...
Ci n' est nén come les pus vîs come li Faråd, la. Zels, il estént dins leus ptits solés, pask' il avént co sovnance des Hoûlands k' avént touwé dipus d' trinte djins a Anlè tins d' l' ôte guere. Mins, nozôtes, la, on-z esteut djonnes; on n' voeyeut nén l' dandjî.
**********************
Come on n' aveut pupont d' noveles des CRAB, on-z a passé e France pa nos prôpes moyéns et on s' a metou avå les refudjîs bedjes ki cmincént a rimpli les routes di France.
Ây, mins, non pus, t' aveus les sôdårds francès ki montént å front d' on costé, et les refudjîs ki dischindént d' l' ôte. Des civils et des militåres kimaxhîs. Les Almands arivént avou leus ptits avions et i tirént dins l' crabouyreye. Dji nos aléns mete a tere dijh, vint metes foû des voyes. Dj' oyéns les bales peter so les pavêyes. C' ere co totes pavêyes, hin, dins l' Nôr del France.
Pu, on-z a-st arivé a Paris. Dji vléns nd aler dlé l' cuzén Fernand, ki nos aveut scrît ene samwinne divant d' endaler. Mins, arivés al gåre do Nôr, on nos a rtcherdjî d' foice, so des vagons ki dischindént dins l' Midi, sk' a Bordô, pu i nos ont kistramé [éparpillés] dins tot l' Nonne del France, dins des cintes metous dins les ptits viyaedjes. On n' esteut nén prijhnîs. On s' pleut aler pormoenner dins l' viyaedje.
**********************
On côp k' dj' esténs ki wåléns [glandouiller] avår la, mi et Tchåle, gn a-st arivé èn ome dins ene oto Renault.
- Cwè çki vos fjhoz, vozôtes, dins l' civil ?
- Bén, on-z est cultivateurs.
- Ni vloz nén vni ovrer por mi, dabôrd ?
- Bén, a ké pris, sabaye ?
- Et bén, dji vos l' va dire; vs åroz 32 francs del djournêye. Mins, i vos fåt mougnî. Vs iroz prinde vos rpas a ç' pinsion d' famile la. I vs contront 20 francs po 3 amougnîs par djoû : ddjuner, marinde k' on vs aponteyrè dins ene resse [panier allongé] po mougnî a nonne. Après, vs iroz soper al pinsion.
- Et eyu çk' on lodjrè ?
- Bén, vos lodjroz dins l' four, ådzeu des ståves des tchvås.
C' est insi k' dj' ans ataké. Li prumî djoû, li patron nos a stî moenner po reterer ås stos d' vegne. Vint mile sitoks d' vegne k' il aveut. I m' mostere comint fé. C' est come cwand on ratere ås canadas, mins avou on hawea, la. Et grete et grete. Et dawe et dawe !
Diviè onze eures, i rvént adlé mi. Et i rwaite ene roye. Pu i rwaite l' ôte. Et ndaler et vni so li stindêye ki dj' aveu ahopté [buté].
- Et t' as fwait ça tot seu ?
- Bén ây, di dj'.
- Bén les ôtes, c' est des feneyants, dabôrd. I nd årént nén ddja fwait li mitan.
Bén, ti sins bén, don. Tot seu ! Nolu po cåzer avou twè. Bén, ti dawes, la !
Pu, gn a yeu les fåtchinnes [fauchaison]. Il avént ene pitite machine, mins i faleut pa des côps fé rivni l' four e l' rihaetchant sol lame, don, cwand il esteut flaxhî dins l' mwais sinse. Ça fwait k' i m' aveut metou sol tcheyire del raezete [faucheuse] avou on ptit rustea. Dji rhaetchive [retirer] les pougnêyes di four k' estént flaxheyes, po k' ele s' eguernénxhe bén [pour qu' elles entrent bien dans la lame]
Veråt k' il esteut binåjhe !
- A bén, tén, dit-st i. T' årès ene bone dringuele.
Dji n' sai nén kibén k' i m' aveut dné, saiss. Mins, dj' esteu fir avou ça.
Et pu ç' côp la, li Tchåle Ledent, k' esteut pus vî don, lu, i l' ont evoyî travayî al ligne Majinot. Bén nonna, ça n' såreut esse al ligne Majinot, poy ki les Boches l' avént pris dispu bele ådje. I l' avént voyî bouter ene sadju, la, dji n' sai diale eyu. Ça fwait k' dji m' a rtrové tot seu, et l' patron ossu.
- Ni conoxhes nén èn ôte ovrî, å Camp des Bedjes, ki vôreut vni travayî al plaece di t' soçon ?
- Schoûtez, lyi di dj' . Dji n' conoxhe nolu. Mins, dji vou bén aler vey dimwin.
- Ây, et si ti troves åk, vén, ki dji lyi vénxhe fé les papîs por lu cwiter l' camp, hin, po n' nén esse metou po refractaire.
- Come di djusse !
Et vo m' la voye après l' camp des CRAB. Gn aveut on djonne here [jeunet] k' esteut askeuté [accoudé] so ene baye a l' intrêye do camp.
- Ni vouss nén bouter po on patron, lyi di dj' ?
- O siya, dit-st i. Dji n' a pus ene fayêye mastoke.
- Et cwè fwaiss dins l' veye ?
- Dji so-st imprimeu.
- O mildjo ! Mins c' est pou xherbiner [boulotter] dins ene cinse, la. Ci n' est nén çk' i m' fåt.
- Ay, mins dji sai bén travayî, saiss. Dji so adroet assez d' mes mwins.
- Alez, hay, dabôrd.
Et c' est l' vraiy, savoz. I n' esteut nén må-adroet et nén co londjin a l' ovraedje. Mins, i n' aveut nén co ovré d' ene samwinne k' i vneut dé mi, insi.
- Di, dit-st i, ni vôreuss nén dmander å patron on ptit dnî-diu [avance] so mi cwénzinne.
- Dji vou bén, mins dji n' ti waerantixh rén.
Et mi aler trover l' patron.
- Dijhoz, gn a l' soçon k' a cmincî enawaire ki vôreut ddja bén on ptit dnî-diu pou les djoûs k' il a fwait.
- Dj' inme ostant, mi, dit-st i. Kibén vout i ?
- Bén, ostant.
Dji n' ti sai pus cbén, saiss, mi. Todi est i ki l' patron lyi baye [donne] çou k' i dmandéve.
Ça fwait k' il ere fén binåjhe, li valet, come ene poye k' a ponou èn oû.
Do côp k' il a yeu si dringuele, on dimegne å matén, si dji l' tén bén, on n' l' a pus veyou del djournêye. A l' anuti, vo l' la, wai, ki rarive bén afistolé, bén cwefé bén waké [cheveux bien arrangés], avou del briyantine, et li cigarete al boke.
Mi sonk n' a fwait k' on tour.
- Bén t' es fén fô, lyi di dj', ti dis k' ti n' as pus ene cloutche [centime] al potche, et docôp k' ti wangnes kékès feniches [menue monnaie], ti les va cschirer a des biestreyes.
- Bén, ci n' est nén ene biestreye ki d' aler å cwefeu. Et dj' aveu li misse [j'avais si envie] d' on paket d' cigaretes.
- Mins, si ti n' åreus nén yeu bouté, ti t' end åreus bén dvou passer.
(...)
Vayant, saiss, l' ome et oniesse [honnête]. I saveut bén ki dj' catchive mes sôs dins ene boûsse ki nosse mere aveut keudou avou des viyes tchimijhes et k' dji wårdéve todi sor mi. Çou n' est nén a dire k' il åreut vlou nd aler après. A non, po ça !
**********************
U çki dj' lodjéns, gn aveut li ståve des tchvås padzo. Et gn aveut li poytreye a costé. Ça fwait ki l' cok et les poyes vinént po pepyî ås crotins, cwand les tchvås estént rexhous foû. Et les poyes codåcsént di ttå matén. Et l' cok aléve s' adjoker so li stamonêye [mangeoire] et i ramtéve avou.
On bea djoû, gn a l' imprimeu ki rwaitive l' tåvlea.
- Cwè çki fwait, li cok, la hôt ?
- Bén, waite, i va ponre èn oû.
- C' est l' vraiy, dit-st i ?
Et i s' ascroupe dirî li båtchire [bat-flanc, planche de séparation entre deux chevaux dans une écurie], et il esteut ki droveut des ouys come des marcotes.
La l' patron k' arive.
- Cwè çki fwait drola, citla, acovissî inla ?
- Bén dji lyi a dit ki l' cok aléve ponre èn oû. Ça fwait k' i ratind po vey.
Li patron a xhaxhlé [éclaté de rire] on grand côp.
- Bén, vos nd estoz des relîs, da, vozôtes ! [vous êtes de la fine sélection]
Tos les valets d' cinsîs avént bén rî del pantomime.
Mins, s' i nos åreut yeu moenné do costé d' Tchålerwè, et nos conter ene couye a vey avou des machines d' imprimeu, i nos åreut yeu åjheymint avou.
**********************
Dji m' plaijheu bén å cminçmint. Et on wangnive bén si crosse. Waite, i m' dimoréve co 12 francs cwand dj' aveu payî mi amougnî. Pus les 10 francs des refudjîs. Ça fwait k' dj' aveu 22 francs par djoû metous so cresse [épargnés]. Et on n' dispinséve cåzu rén, taiss.
Dji m' åreu bén yeu maryî avou la båshele do patron et dmorer låvå. Mins, dji sondjive a nosse pôve mere k' esteut tote seule avou nosse pere k' esteut stroupyî.
On djoû, dji n' è pla pus. Dji m' a decidé a rivni.
Dj' a cåzé avou l' patron et lyi dire les pondants et les djondants.
- Schoûte bén, dit-st i, si c' est ti idêye, i gn a nén a-z aler conte. Mins, waite bén a twè. Les Almands n' inmèt nén co tant k' on rpasse li ligne di demarcåcion. Ti t' vas fé touwer.
- On pasrè sol costé.
- Fwai a ti åjhe, mins si ti n' sais passer, ti pous todi rivni ciddé. On t' ragadjrè bén voltî.
**********************
Li dierin djoû, dj' a pris l' soper al pinsion, come d' åbitude. I gn aveut èn ome ki vneut soper todi al minme eure et il aveut on bea velo d' coûsse, cåzu tot noû.
I m' fåreut ça po-z eraler, mi di dju dins mi-minme. Divant d' soper, dj' a stî trover li mwaisse del pinsion.
- Schoûtez bén, lyi di dj'. Dji va co soper enute, mins c' est l' dierin côp. Kibén k' dji vs doe ?
- Ostant.
Et dji lyi a payî mes desses.
Dji m' a-st arindjî po vni soper po-z awè fwait cwand l' ome å velo aléve ariver. Do côp k' il a yeu stî a tåve et-z apougnî s' soper, dj' a ndalé sins fé shonnance di rén. Dj' a pris l' velo et l' aler muchyî dizo on ptit pont. Dji cnoxheu bén les naxhes, don, so dipus d' deus moes ki dj' eréns la. Cwand t' as dandjî, ti dvéns hapeu, don. C' est målureus, mins c' est come ça.
Et dj' a stî doirmi mi dierinne nute dins l' hourdi ådzeu des tchvås.
Mins, l' londmwin å matén, cwand dj' a volou aler rcwere li biciclete, brosse di gade ! Ele n' î esteut pus. Est çki c' esteut onk ki m' aveut veu, et k' aveut ratindou ki dji l' muchyîxhe po mel vini rhaper ? U onk ki l' aveut rindou a l' ome ? Dji nel sårè ddja !
On voleur k' è vole èn ôte, li Bon Diu è rît.
Finålmint, avou li cåte des refudjîs, on purdeut les otobusses et les trins po rén, djusk' a l' ligne di demarcåcion. La, on nos a yeu vitmint racsegnî ene plaece k' i gn aveut pont d' Almands. On-z a passé come ene lete al posse. Di l' ôte des costés, i faleut payî les aberwetaedjes [transports]. Avou les sôs k' dj' aveu wangnî, dj' a stî atchter ene biciclete di resconte et dj' a rivnou bén påjhûlmint, e dmandant m' voye, djusk' a Transene.
********************
Ci n' esteut nén l' dierin côp k' on-z endaléve. A l' ofinsive da Von Rouchtete [bataille des Ardennes], on-z a co dvou saiwer, peu d' esse ricwerou pås Almands come refractaire al Werbechtel [travail obligatoire], adon ! Mins, on n' a stî ki disk' a Astire et on n' a dmoré ki 15 djoûs voye, do 26 di decimbe 1944 å 10 di djanvî 1945. On aveut li djîsse amon l' nonke da Colå Diyon.
Cwand on-z a apris k' les Almands avént yeu li plouzêye, on-z a volou raler do côp. Mins les ponts estént co controlés pås Amerikins. Nolu n' î pleut passer.
Dj' esténs avou Miyin Ligot et Tchofile Dubois. Dji nos avéns metou el tiesse di rpasser Mouze del nute, avou ene naçale et ene grande pîtche [perche].
Faleut esse fén fô, taiss, valet ! I djaléve a pire finde, don, twè, cist ivier la. I fjheut do moens 10 digrés, et co dpus.
Vo nos la les troes sol naçale. Ces barketes la estént tertotes metowes sol boird di l' aiwe, sins sere ni diale di rén. Et vo nos la e l' aiwe. On waitive di passer l' aiwe, tot poûssant li barkete avou li grande pîtche. Mins gn aveut des astantches [barrages] so Mouze et cwand on-z arivéve di l' ôte des costés, on s' fijheut rbouler på corant.
A on moumint dné, li Miyin s' aboute [s' arcboute] di totes ses foices après li pîtche. Mins li fond del naçale esteut on pô edjalé don. I ride et toumer les cwate fiers e l' air... dins l' fond del barkete.
Faleut esse enocins. Waite k' i toume e Mouze, k' esteut a zero digré. Bén, i perixheut sol pî sol tchamp, don, monami !
- Ay, mins nozôtes, on ratoûne ki dj' ans dit å Miyin. Dj' ans co håsse di viker, la, nozôtes.
Et i nos a ramoenné sol rive. Mins, lu, il a volou passer d' tote foice, et il a-st adiercî s' côp, al fén, a lu tot seu.
Li londmwin, on fjheut des papîs a Dinant po les Årdinwès poleur traviersî les ponts et raler a leu viyaedje.
Li comis ki fjheut ces papîs la nos a dit :
- Tén, vs estoz d' Transene, vozôtes ! Dji so l' couzin da Mimile Magnan !
C' esteut ddja bén toumé ! I nos a fwait nos papîs do côp et dj' ans rarivé a Transene on djoû après l' Miyin.
Li prumî d' fevrî 1945, on rdroveut les scoles do viyaedje, k' avént siervou d' cantonmint ås Almands, pus ås Amerikins.
Li guere 40-45 esteut houte, mins dj' esténs presses pol cene d' après, siconte des comunisses, pinséve-t on.
Lucyin MAHIN, li 22 d' octôbe 2000.
Rarindjaedje des sovnances da Albert MAHIN, di Transene.
Bokets parexhous dins: L'Avenir du Luxembourg, måss 2001.
Rememberings of the battle of the Bulge / Souvenirs de la bataille des Ardennes
Sovnances di l' ofinsive da Von Rouchtete
A Veye do Bwès, dé l' Viye Såm (6700 Vielsalm)
Li vint-deus di decimbe, di l' an cwarante-cwate, les Amerikins, tot djoû, cwitént l' viyaedje, pol Halene Voye. I n' è dmona pus k' onk k' aveut l' doet so on fi electrike po pleur fé sôtler li pont do Tneuru. Et del shijhe, les Almands arivént pa ene pitite voye, et l' Amerikin n' out nén minme li tins di tchôkî sol boton. I n' out ki l' tins di monter so s' djipe, et di foute lu camp. Et c' est insi ki l' pont do Tneuri n' a jamwais sôtlé.
Adon, cwand k' les Almands ont rivnou, come li terén esteut deur a cåze del djalêye, il ont plou passer po les prés do Côrea, ripasser sol pont ki n' aveut nén sôtlé, et rmonter l' viyaedje po ndaler sol Viye Såm.
Et l' deus et l' troes d' djanvî di l' an cwarante-cénk, l' administråcion comunåle del Viye Såm a pris acoird avou ls Almands, et voyént on, des mandataires comunås a totes les måjhons del Veye-do-Bwès po dire k' i faleut absolumint evacuwer l' viyaedje, divant li londwmin al nute. Et c' est insi ki tolmonde, li deus di djanvî, a dvou ndaler, såf doze djins k' ont dmanou, ki n' ont nén vlou ndaler. Des vîxhès djins et des efants. Les Amerikins s' avît dedja astalé å Bwès do Tchenoe. Et so ç' tins la, il ont bombardé l' viyaedje, et fé beacôp des damadje azès måjhons.
Dj' endala so Såm avou des vijhéns. Beacôp des ôtes s' ont stou catchîs åzès trôs d' schaeyires, åzès galreyes di schaeyires, et 'l ont dmanou la cwénze djoûs. Mins ç' n' esteut nén foirt djoyeus avå la, pask' i faleut s' nouri. C' esteut di l' aiwe, c' esteut di l' idjinne. Il esteut grand tins k' on rivnaxhe cwénze djoûs après, pask' i gn aveut des minêyes [épidémies] ki cmincént a s' declarer.
Li saze di djanvî, les Amerikins arivént. Et c' est insi k' on-z a plou rintrer a ses manaedjes diviè l' vint. Il esteut grand tins pask' i gn aveut des piyårds, ki cmincént a cori åzès måjhons, po s' forni di totes sôres di dinrêyes.
0
On tank amerikin (a hintche) avou on tchvå crevé sol long del voye; ene pitite veye avadjeye (a droete).
racontaedje ramexhné pa C. Wuidar, divins: Textes dialectaux d'Ardenne liégeoise, memwere, Univiersité d' Lidje, 1977.
Dji m' lome Magui Marene, dj' a vnou å monde a Fwè, et dj' î dmeure co. C' est on ptit viyaedje eter Bastogne et Noveye.
Do tins del guere, popa esteut mwaisse di scole et dj' ocupéns on lodjmint ki tneut après li scole, djusse li long del grand-rote.
Cwand on-z a dit k' les Almands rivnént, popa, come cåzu tos les djins do viyaedje, a prin s' velo et i s' a såvé po n' nén esse ramassé, li pus lon possibe del grand-rote. I s' sovneut trop bén des adjixhmints des Boxhes e 14. Divant d' end aler, il aveut consyî a moman di n' nén dmorer tote seule al måjhon avou ses cwate pitits efants k' avént eter shijh ans et nouv moes.
Adon, elle a acoûsse ramassé kékes clicotes et elle les a tchôkî dins l' vweteure d' efant dou çk' elle aveut dedja astalé l' pus djonne di mes sours. Et elle a dschindou addé s' mere ki dmoréve kékes måjhons pus bas, djusse a l' croejhlåde. On-z a totshûte dischindou dins les cåves, k' estént des bounès cåves vôssêyes. Dji doirméns a l' tere et so les tas d' crompires, A tot moumint, on-z etindeut les tirs di mitrayetes et les petarådes dins les bwès k' on lome les Bwès di Bjåri. (mins ces des bwès ki sont so Fwè).
I fåt dire ki nosse viyaedje esteut vormint djusse sol lene do front puski les Amerikins espaitchént les Almands d' intrer a Bastogne. Å minme moumint, i gn aveut des Amerikins et des Almands dins 1' viyaedje et des côp k' i gn a, dins des måjhons k' estént vijhenes. Et i s' canårdént d' on costé a l' ôte del voye.
S' i gn a des djins voci k' ont rwaitî "Band of brothers" l' an passé a l' tévé, i s' end ont polou rinde conte. Gn aveut tot on epizode ki s' passéve a Fwè, dins les bwès k' on lome "Li Bwès Djåke", sol voye di Bjhåri.
Rivnans dins nosse cåve. Tot d' on côp, gn a onk ki vént criyî : " I gn a li scole ki broûle". Moman s' ramasse et rmonte foû del cåve avou s' fré, mononke Jean Coene, onk des råles djonnes omes ki n' s' aveut nén såvé, et tos les deus il ont voré al sicole po sayî d' såver kékes cayets mågré l' dandjî.
Après l' guere, moman racontéve k' ele brokéve totavå l' måjhon come ene sote et k' ele råyive foû des årmås nimpôrtu cwè et nimpôte comint et k' ele tapéve tot dins ene banse sins tuzer. Ele racontéve ossu k' ele si fjheut si må des pôvès robetes ki rostixhént tote vicantes dins leu cadje.
Bref.
Après deus, troes djoûs, dins nosse cåve, on s' aprestéve a doirmi et on-z aveut dedja shoflé l' tchandele. Å dzeu d' mi, i gn aveut des axhletes avou des pemes. Dji revéve dedja motoit ca i m' shonnéve ki les pemes toumént sor mi et m' essevlixhént. Mins c' esteut ôte tchoi : c' esteut l' meur ki croûléve so nozôtes a cåze d' èn obus k' aveut passé dzeu nos tiesses et ateri dins l' cåve d' a costé. Gråce a Diu, i n' a nén sclaté, ca on-z î åreut dmoré tertos.
Bon.
On-z a dvou baguer et cweri èn ôte radjîsse. Dj' avans stî å vijhén, amon Chardonnier. La, i gn aveut dedja bråmint des djins, minme des Grand-Ducås. On-z esteut tertos onk so l' ôte, eter trinte et cwarante djins ene pitite cåve. Tot l' monde aveut l' disclitchete et on fjheut l' cawêye po-z aveur si toû sol saeyea. I gn aveut seur persone ki pinséve a rire des ôtes !
Dins cisse cåve la, i gn aveut ene djonne feme ki ratindeut, mins ki n' esteut nén marieye. Dedja ça, c' esteut ene afwaire adon. Et vla k' elle toume dins les mås. C' esteut bén l' moumint ! Faleut vey come totes les femes ferayént, nén po l' aidî, mins po k' ele si våye acoûtchî pus lon. C' est k' i gn aveut toplin des enocins tot åtoû. Et nosse mere ki nos fjheut acroere ki c' esteut l' saedje-dame Leya Nadin ou l' docteur Biermé k' apoirtént les efants so leu velo dins les måjhons ! Elle n' åreut seur nén accepté k' on soeye temon di ç' bazår la !
Li pôve feme end a ndalé so Cobru, dou çk' elle aveut ene sour e siervice. Après on-z a raconté ki s' fré l' aveut moenné so ene berwete. Li ptite båshele a vnou å monde on djoû ou deus dvant l' Noyé. Après l' guere, cwand moman rapléve tot ça, elle s' endè vleut di n nén aveur aidî cisse pôve feme la.
Mins on n' esteut nén co a coron d' nos poennes. Vla k' on djoû a l' nute, gn a èn ome di Fwè k' abroke tot ewaeré dins nosse cåve. Les Almands l' avént comissioné po nos dire kel cåve diveut esse evacouwêye divant meynute et ki les cis k' î serént co serént fuziyîs.
Dou aler co on côp ? Moman n' vleut pus bodjî on côp d' pus avou ses cwate pitits efants pindous a ses cotes. Mins dj' a télmint haetchî so si schorsoe k' ele s' a leyî adire. Et dji nos avans ramassé et dj' end avans ndalé del nute so Ratchamp. Ene minåbe pitite porcession ! On rotéve dins l' ivier totossu hôt k' les djnos. Anfin ki mes djnos, ca dji n' aveu k' shijh ans.
On m' aveut tapé ene grande coviete sol dos, mitan po m' covri et mitan po k' djel poite. Li feme ki rotéve padrî mi s' måvléve sins aresse paski djel leyive trinner dins l' ivier et k' ele sereut tote anichtêye.
Li voye esteut ttavå côpêye pa des fis et des åbes k' estént toumés. I les faleut ascoxhî et poirter li ptite vweteure dou çk' on aveut metou mes deus sours.
C' esteut mononke Djhan ki poirtéve mi ptit fré so ses spales. Dji m' vineu må di m' pitit fré. Il aveut l' tiesse plinne di sonk, mins ureuzmint, i n' esteut nén foirt blessî.
Pa des côps, on s' diveut taper dins les fossés a cåze des obus ki toumént d' tos les costés et des bales ki shoflént. Romin Coibjhî, k' esteut foirt piyeus, aveut stitchî ene Notru-Dame di Loûde e s' potche et il esteut tot trisse pask' i l' aveut pierdou sol voye. Di tote manire, c' est on vraiy miråke si on n' a pont avou d' moirts.
A Ratchamp, i gn aveut dedja bråmint des evacouwés et on n' è pleut nén mete dipus. C' esteut parey dins les prumirès måjhons d' Hardigni. Les prumîs d' nosse trope ont moussî dins les ståves d' amon Grandjan. Avou moman, mononke Djhan et nosse grand mere, nos avans stî rçûs amon Grandjan, al copete do viyaedje, sol voye di Boci. Co on côp, on-z a dschindou dins les cåves. Li bébé esteut presse a mori. Moman rmontéve deus, troes côps par djoû et aler å ståve po mode direcmint dins l' botaye. I gn aveut des sôdårds pattavå et i hapént les lokes ki siervént d' draps d' cou cwand moman sayive d' elzès mete a souwer a l' ouxh.
Cwand dj' avans stî liberés åtoû do 15 di djanvî, il esteut pus ki tins po mi ptite sour. Elle esteut djaene come on tchicon et ele ni voeyeut pus clair.
Cwand on-z a moussî foû des cåves, on-z esteut tot dloctés, mins tote nosse forteune, on l' aveut sol dos.
Adon, on-z a rivnou so Fwè, mins ça n' esteut nén les poennes di s' arester ; tot l' viyaedje esteut distrût et broûlé. I gn aveut rén ki cwate måjhons k' avént wårdé leu toet.
Après dj' avans stî disk' a Bastogne dou çki dj' avans dmoré deus, troes djoûs dins les ståves d' amon Olivî. Les Olivî estént roncinîs, et il avént bråmint des bocses po leus tchvås. C' est la k' popa nos a vnou rtrové. Dji n' è rivneu nén di vey plorer èn ome come lu.
On-z a co bagué on côp d' pus. On-z a stî disk' a Virou dou çki moman aveut des cuzenes, mins ele ni nos plént nén rçure, a cåze k' ele lodjént dedja des ôtes parints. Come dj' esténs niches come des pingnes et plins d' pûs, on s' a lavé et on s' a spuyî sakêymint dvant d' aler vey pus lon.
Après on-z a ndalé so Libråmont dou çki moman aveut co ene ôte cuzene ki nos a fwait plaece. Si ome aveut ene imprimreye et popa î a ovré, ene manire di payî nosse louwaedje. La on-z a dmoré èn an et dmey, li tins k' el comene nos fornixhe on baracmint a Fwè.
Dins ç' baracmint la on-z a viké traze ans. I sierveut d' lodjmint po nozôtes et ene ôte famile; i sierveut di scole, et l' dimegne, on î djheut messe.
Dj' aveu vint ans cwand l' novele sicole a stî basteye.
Les evenmints ki dj' vos a la raconté n' ont duré k' on moes, mins dj' a viké totes mes djonnès anêyes el prijhon. Dj' a passé d' ene prijhon a l' ôte. Li prumire, c' esteut nosse baracmint. I provneut d' on stalag et il aveut co des båreas azès finiesses. Mins c' esteut ene prijhon dou çk' on-z a avou bon mågré tot, et minme si on n' aveut nén nos åjhes, on-z esteut tertos eshonne.
Li deujhinme prijhon, leye, n' aveut pont d' båreas, mins ç' esteut tot come. C' esteut l' pinsionat des seurs dou çki dj' a tchamossî foirt lontins.
Dji doe co dire åk. Cwand on-z esteut dins l' deujhinme cåve, amon Coibjhî, c' est la k' on-z a aprin l' teribe novele do moude des ût omes di Noveye. Tot l' monde kinoxhe l' istwere.
Li mwaisse di scole Lutgen et l' curé Delvå, deus des fuziyîs, estént des grande camaerådes di mes parints. C' est todi d' zels k' on djåze, mins gn aveut ossu tos les ôtes. Inte did zels; Djôzef Rozire ki leyive cénk pitits ôrfulins. Onk di zels a divnou mi ome. Adon, i n' aveut k' cwatre ans, mins a l' eure d' ådjourdu, i n' lyi fåt nén co djåzer des Almands. I n' a nén plou pardoner.
Maggy Marenne, e moes d' måss 2004.
Nouvelle dans un cadre villageois.
Tén m' fizik !
Li guere n' esteut nén co fwaite; c' esteut sol difén do moes d' setimbe, e 44. Dins on ptit viyaedje, åd dilong del frontire francesse, on vneut d' esse diliberé.
Do tins del guere, les djins des veyes n' avént nén beacôp a mougnî. Mwints côps, al fén do moes, i dmoreut co des timbes di råcionmint, k' on n' aveut rén yeu avou; i gn aveut pont d' martchandijhes dins les botikes oubén l' boledjî n' aveut nén rçû si contindjint d' farene. Al campagne, i gn aveut co moyén d' s' arindjî avou on cinsî -- e payant çou k' i faleut ! -- po-z awè tenawete on kilo d' farene, oubén ene dimeye live di boure. Mins dins les veyes, ça n' aléve nén insi ! Bråmint des djins ont yeu vraiymint fwin !
Adon, i s' ont metou a vni, del nute, a l' awousse, po scroter sacwantès djåbes di frumint, et, pus tård, po råyî sacwantès royes di canadas. Å viyaedje, gn aveut dedja des douwanîs et des djindåres, ki fjhént des patrouyes, di nute et d' djoû, so totes les voyes del campagne.
Po s' fé bén vey pa les cinsîs, li mayeur a yeu l' idêye d' emantchî ene copagneye di wåde ruråle.
(a shure)
Paul Rousselle, divins: Les Cayés Walons, 10-1996.
Si des mots difficiles se présentent à vous sur ces pages, allez voir s'il ne sont pas expliqués dans le Splitchant motî do walon (avec brève traduction française), ou dans le Wikipedia, l'encyclopédie en wallon (suivez: "Pordjet Esplicant Motî").
Poésies sur les guerres. Arimeas siconte des gueres.
Page sur le terrorisme. Pådje sol terorisse.
Pådjes di l' eciclopedeye Wikipedia:
L' Ofinsive di Von Rundstedt. (pådje Wikipedia)
(Back index par sujet); Alans rzè a l' edesse des sudjets.
(Page d'accueil) Alans rzè al mwaisse-pådje
(Page des textes en wallon unifié) Ralans sol pådje des scrijhaedjes e rfondou walon
(Index des auteurs présentés sous forme pré-normalisée) Djivêye des scrijheus eplaidîs dizo cogne årmonijheye, mins tot wårdant ene miete l' accint. (Index des auteurs dont les textes sont disponibles en wallon commun) Djivêye des scrijheus k' ont scrît u k' ont stî rashious e rfondou walon
(Page d'accueil du wallon commun) Alans rzè eviè l' pådje moennrece do rfondou walon.
Sacwants scrijhaedjes di cisse waibe cial polèt esse dizo abondroets; nos les rsaetchrans foû s' i fåt. Sacwants bokets scrîts ezès walons coinreces polèt aveur sitî ene miete rassonrés po poleur shuve pus åjheymint les mwaissès-rîles do rfondou walon.
Some texts published on this site may be affected by copyrights and eventually need to be removed in the future.
Certains textes peuvent avoir subi des modifications mineures pour faciliter leur insertion dans le projet de langue nationale pan-wallonne.
